Ferðin á flóttamannasvæðin í Darfur

Það varð að lokum að veruleika. Ferðin sem allir hafa ráðlagt mér að fara og sem ég hef reynt að fara, að heimsækja helstu staðina í Darfur, þar sem flóttafólkið er og þar sem raunverulegt hjálparstarf fer fram. Mubarak, mín hægri hönd, fór með mér í þessar ferðir. Það var mikilvægt að koma sér af stað núna fyrir rigningatíman, sem stendur yfir frá júli til loka september. Landleiðin getur orðið ófær hvenær sem er.
Við byrjuðum á því að fara til Kubum. Af öryggisástæðum, þurftum við að tilkynna ferð okkar 72 tímum fyrir brottför. Fengum fararleyfi strax frá yfirmanni okkar í öryggismálum. Sunnudagurinn, 2. júli rann upp. Klukkan nákvæmlega 8 um morgunin, lögðu tveir jeppar af stað í samfloti áleiðis til Kubum. Það tekur venjulega 6 tíma að aka þangað, með ca klukkutíma stoppi á leiðinni. Meðalhraði er í kring um 35 km á klst. í akstri og leiðin er ca 150 km. Eftir hálftíma akstur, stoppuðum við fyrstu varðstöðina. Þar byrjaði ævintýrið. Ég hafði ekki fengi nýtt skírteini frá yfirvöldum, sem gefa mér fararleyfi um Darfur. Hafði fengið bréf um framlenginu á útrunna skírteininu mínu, í eina viku. Einn af vörðunum sem var á vakt mátti til með að fetta fingur út í að kortið sjálft var útrunnið. Gaf skít í pappírana sem ég hafði fengið frá yfirboðurum hans. Mátti til með að sýna hver hefði völdin. Eftir hálftíma samningaþóf milli Mubaraks og þessa annars ágæta manns, tókst að róa hann niður, og ég fékk að halda áfram ferð minni. Eftir tveggja tíma ferð, upplifðum við fyrsta vott rigningatímans. Þar sem vegirnir eru bara slóðir, í besta falli malarvegir, verða þeir fljótt ófærir eftir votveður. Báðir bílarnir stóðu blýfastir í drullu. Allir jepparnir eru útbúnir með spil. Því var krækt ýmist í næsta tré eða í næsta bíl. Eftir klukkutíma bras náðust bílarnir loksins upp úr drullunni, yfir á þurrt.
Ferðin hélt áfram. Það var margt nýtt og spennandi sem bar fyrir augu. Við vorum kominn langt inn í einangrunina og strjálbýlið. Hér er hvorki rafmagn eða sími. Samt ókum við í gegnum fullt af litlum þorpum eða þyrpingum, með húsum byggðum úr stráum og leir. Alls staðar var fólk og dýr.
Við stoppuðum við nokkrar heilsugæslustöðvar, vatnsbrunna og dælur, byggt fyrir gjafafé og unnið af okkar hjálparstofnunum. Með tilkomu þessara stöðva heilsu og vatns, hefur heilsufar stórlega batnað. Aðgangur að hreinu vatni hefur ótrúlega mikið að segja. Óhreint vatn hefur löngum verið smitberi alskyns sjúkdóma. Auk þess hefur óróður fyrir auknu hreinlæti haft sitt að segja.
Á leiðinni var einnig stansað í “Staðarskála” þorps nokkurs sem heitir Tiri. Veitingastaðurinn var stráskýli sem var algerlega opið á framhliðinni. Matur var borinn fram í stóru fati, með ‘kisra’ sem er Sudanskt flatbrauð, rifið niður og mjólk helt ofan á. Skálin var sett á lítið borð og í kring um það sat hópur karlmanna. Úr skálinni átu allir með fingrunum. Þar sem þetta var fyrsta reynsla mín af veitingastað af slíku kaliberi, fór ég varlega í sakirnar, svona til að byrja með. Stoppuðum þarna í næstum klukkutíma, borguðum síðan fyrir okkur ca 100 ISK á mann, þórfé innifalið, og héldum förinni áfram. Ferðin gékk vel og við náðum Kubum rúmlega þrjú eða klukkutíma á eftir áætlun. Mubarak og ég tókum til óspilltra málanna og greindum ástandið og gáfum leiðbeiningar um betrumbætur. Mubarak hélt áfram fram eftir kvöldi með bókhaldið á meðan ég tók mér tíma og heimsótti búðirnar og heilsugæslustöðvarnar. Með mér í för voru góður kunningi minn, Ibrahim sem er læknir, og verkfræðingur einn, sem sér um byggingu kamra og vatnsbrunna fyrir flóttafólkið í búðunum. Þessi ferð um flóttamannabúðirnar var ansi áhrifarík. Framkvæmdum var lýst í smáatriðum fyrir okkur vestrænu vitringunum. Alls staðar var brosandi fólk sem tók á móti okkur. Það sem vekur athygli mína er, að látbragð barna virðist alls staðar eins, hvort sem það er í Sudan, Noregi eða Íslandi. Þau hlæja, fíflast, gráta, leika sér, slást og faðmast, alveg eins og börn gera annars staðar.
Ég vakti meiri athygli sjálfur en ég geri venjulega heima. Það var fylgst með hverju fótmáli mínu. Ef ég sýndi einhver tilþrif með myndavélinni, stóðu allt í einu 30 krakkar beint fyrir framan mig, tilbúin að láta mynda sig. Lét það stundum eftir þeim.
Eftir þessa lærdómsríku heimsókn, fórum við Ibrahim á veitingastað sem við höfðum heyrt um, sem hafði grillað kjöt á matseðlinum. Þegar að var komið, var þar einn lítill strákofi. Fyrir utan sat einn gamall maður við hlóðir og grillaði hrygg og síðu af lambi. Hann skar kjötið í bita á milli fingra sinna og setti í skál. Matseðillinn var sem sagt þarna beint fyrir augunum á okkur í þrívídd. Við pöntuðum rétt dagsins og átum kjötið með góðri lyst og höfðum með brauð sem Ibrahim hafði keypt á markaðnum fyrr um kvöldið. Var heldur áræðnari við átið að þessu sinni en fyrr um daginn, enda orðin vanur maður á ferð. Eftir þetta fórum við í svefnbúðir okkar og ég lagði mig snemma og svaf vel þrátt fyrir mikin lofthita fram eftir nóttu. Klukkan níu næsta morgun lögðum við aftur af stað til Nyala. Ferðin gékk vel, aftur stoppað í sama bæ og fyrri daginn, en borðað á öðrum veitingastað, af sama kaliberi. Maturinn var sem fyrr borinn á borð í skálum og fingurnir notaðir óspart. Þegar að við vorum búnir að kýla vömbina, geystumst við áfram, náðum að þvæla okkur í gegn um drullupytt gærdagsins án þess að festa okkur og mættum á skrifstofuna í Nyala kl. þrjú.
Ástæðan fyrir því að við þurftum að fara til Nyala aftur en ekki beint til Garsila eða Zalingei frá Kubum er, að margar leiðir í Darfur eru beinlínis hættulegar og lokaðar eða fólki ráðlegt að halda sér frá þeim leiðum.
Á þriðjudagsmorgun, hófst ferðin til Zalingei. Leiðin er ca 215 km. Vegurinn til Zalingei er örlítið betri en vegurinn til Kubum. Við höfðum ekki ekið nema 30 km leið þegar við urðum vör við förunautur okkar, jeppi 2, var ekki lengur í sjónmáli fyrir aftan okkur. Náðum strax talstöðvarsambandi og í ljós kom að lega hafði gefið sig í öðru framhjólinu. Það tók tvo tíma að fá nýjan bíl á staðinn og ferðinni var fram haldið. Vegir sem hafa verið einhvern tíma malbikaðir, og eru í slæmu ásigkomulagi og holóttir, geta beinlínis verið hættulegir að aka. Holótt malbik er verra en holóttir malarvegir sem við þekkjum vel á Íslandi í gegn um áratuga reynslu. En við mjökuðumst áfram, á veginum eða utan vegar, eftir því hvoru megin var betra að aka. Við áðum á samskonar veitingastað eins og á leið okkar til Kubum. Borin var á borð baunakássa, túnfiskur úr dós, niðurskorinn laukur og brauð með. Að þessu sinni voru förunautar mínir auk Mubaraks, nefnd frá Hjálparstofnun dönsku kirkjunnar (DCA), Frid frá Noregi og Erik frá Bandaríkjunum. Mér var mikil fengur í því að fá að ferðast með þeim. Tilgangur ferðar þeirra var að taka út framkvæmdir í tengslum við vatn og hreinlæti. Þegar við komum til Zalingei, var strax farið í að skoða þessar framkvæmdir með stjórnendum þeirra. Við heimsóttum einnig flóttamannabúðirnar þar og skoðuðum framkvæmdir sem þar hafa verið unnar. Það var ekki síður upplifun en í Kubum, tveimur kvöldum áður. Eftir þessar vettvangsferðir hafði yfirsýn mín og þekking á ýmsum hugtökum aukist til mikilla muna. Núna höfðu hugtökin myndir til að styðjast við. Núna vissi ég hvernig flóttamannabúðir líta út, hvaða framkvæmdir og starfsemi ég var að borga fyrir á skrifstofu minni í Nyala.
Landslagið er breytilegt og verður hálendara eftir því sem vestar dregur. Gróðurfar er tiltölulega fjölbreytt miðað við loftslag, víða tré og annar gróður. Dýralíf er ekki mjög fjölbreytt. Sá oft úlfalda, einu sinni apa hjörð og svo það hefðbundna, nautgripi, kindur, geitur, asna og hesta.
Umferð var lítil og oft leið langur tími á milli þess að við mættum bíl. Það voru margar varðstöðvar á leiðinni, sumar ókum við beint í gegn um, aðrar var stoppað stutt við og pappírar sýndir.
Á miðvikudagsmorgun var lagt af stað til Garsila, sem var síðasti áfangastaður minn í þessari ferð. Leiðin frá Zalingei til Garsila er tæpir 90 km samkvæmt GPS tæki mínu sem er alltaf með mér í för. Reiknað var með tveimur tímum í keyrslu í einni lotu. Nokkru áður en við komum til Garsila, var stansað í þorpi sem heitir Deleij. Þar eru flóttamannabúðir með milli 20-30 þúsund manns. Þar fer fram fjölbreytt uppbyggingarstarfsemi sem og í öðrum búðum. Aðalstarfsemin er heilsugæsla, vatn og hreinlæti, og friðaruppbyggingarstarfsemi sem gengur út á að byggja upp hin andlega styrkleika fólksins eftir þær raunir sem það hefur gengið í gegn um. (Peacebuilding and Protection). Við fórum víða um þorpið og skoðuðum framkvæmdir. Það kom í ljós að Mubarak var fæddur og uppalinn í þessu þorpi. Ég fór með honum til að heimsækja systur hans. Hún var hins vegar ekki heima, en aðra ættingja hitti hann í staðinn. Það voru teknar nokkra fjölskyldumyndir áður en við lögðum af stað síðasta spölinn til Garsila. Þegar þangað var komið, fékk ég fylgdarmann með mér sem sýndi mér búðirnar þar og helstu framkvæmdir. Í Garsila er ný og vel útbúinn heilsugæslustöð eins og í Kubum.
Eftir þessa ferð, áttar maður sig á að þróunin er þrátt fyrir allt í jákvæða átt. Það hefur margt gott gerst, á þessum annars erfiðu tímum í Sudan. Það má kanski segja það sama um aðra heimshluta þar sem þróunar- og hjálparstarf fer fram. Við tökum með okkur vissa þekkingu til þessara svæða, miðlum henni beint og óbeint til þeirrar kynslóðar sem við tekur, sem gerir hana ef til vill betur í stakk búna til að byggja upp framtíðina en feður þeirra og afar. Sama má segja um okkur. Við tökum með okkur eitthvað verðmætt, sem hefur áhrif á viðhorf okkar til lífsins. Það starfa um það bil 350 sudanir fyrir Act Caritas i Darfur. Slíkt samstarf á milli ólíkra menningarheima, sem hér fer fram, er mjög gefandi og eykur þekkingu og víðsýni þeirra sem hlut eiga að máli.
Eftir góðan nætursvefn í Garsila, var flogið beina leið til Nyala með þyrlu frá Sameinuðu þjóðunum. Flugið tók rétt rúman klukkutíma, 200 km leið. Þetta var mín fyrsta ferð með þyrlu og ég naut útsýnisins alla leiðina.
Þessi ferð verður lengi í minnum höfð og verður að öllum líkindum ekki sú síðasta. En framundan núna er sumarleyfi heima í Noregi áður en áfram verður tekist á við verkefnin í Darfur.